Phần 1: Bối cảnh lịch sử và địa danh Hồng Ngài.
“Vợ chồng A Phủ”, tác phẩm văn học xuất sắc của nhà văn Tô Hoài đã được viết cách đây hơn nửa thế kỷ. Nhưng ít ai biết rằng, nội dung cốt truyện, nguyên mẫu nhân vật chính đều có thật ngoài đời. Những con người bằng da, bằng thịt vẫn đang sống ở những nơi từng là nỗi ám ảnh của người Mông, Thái, Mường trên mảnh đất Tà Xùa, Hồng Ngài (huyện Bắc Yên, Sơn La)…
Hình ảnh A Phủ và Mị trong bộ phim điện ảnh cùng tên, sản xuất năm 1961, đã được chính tác giả Tô Hoài chuyển thể kịch bản. Bộ phim được nhận giải Bông sen bạc trong Liên hoan phim Việt Nam lần II năm 1973.
Vợ chồng A Phủ ngày ấy
Truyện “Vợ chồng A Phủ” được rút ra từ tập “Truyện Tây Bắc” và là truyện ngắn xuất sắc nhất của tập sách này của nhà văn Tô Hoài. Truyện có hai phần: Phần đầu kể chuyện Mỵ và A Phủ ở Hồng Ngài; phần sau là thời kỳ của Phiềng Sa, hai người gặp cách mạng và trở thành du kích. Nhưng trong chương trình giảng dạy văn lớp 12 chỉ trích dạy phần đầu của tác phẩm.
Theo nhà văn Tô Hoài, năm 1952, khi đó ông là phóng viên của báo Cứu Quốc (báo Đại Đoàn Kết bây giờ), được cử đi viết về những căn cứ cách mạng và đời sống ở vùng mới giải phóng ở phía Tây Bắc như Sơn La, Lai Châu… Nơi bạt ngàn những cánh rừng xanh thẳm và là nơi sinh sống chủ yếu của đồng bào người Mường, Thái, Mông…
Hồng Ngài – Là xã vùng cao của xã Bắc Yên (Sơn La), nổi tiếng là bối cảnh truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” của nhà văn Tô Hoài viết năm 1952.
Nằm hun hút trong núi rừng Tây Bắc, lặng lẽ một khoảng trời riêng, Hồng Ngài như cô gái miền sơn cước mang vẻ đẹp chân chất, dịu hiền của người vùng cao. Trên con đường mòn vào thăm bản làng, du khách như lạc vào tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài…
Ông cũng tiết lộ rằng, câu chuyện trong Vợ chồng A Phủ là câu chuyện hoàn toàn có thực. Tức là có nguyên mẫu ở ngoài đời sống. Đó là chuyến công tác Tà Xùa (nay thuộc huyện Bắc Yên) sang Phù Yên (Sơn La). Ở Tà Xùa, ông gặp một cặp vợ chồng người Mông vào đúng dịp tết truyền thống của họ. Ông đã ở lại đây ăn Tết rồi nghe anh chồng kể chuyện. Anh kể về cuộc đời anh, cuộc đời chị vợ, về chuyện thống lý (tương đương với lý trưởng, chánh tổng) ở bản anh làm tay sai cho Pháp, rất tàn ác, cho nên anh phải đưa vợ chạy trốn đi nơi khác. Câu chuyện của đôi vợ chồng này cộng với vốn hiểu biết của ông về đời sống của người Mông đã làm cho cốt truyện cứ sáng tỏ dần.
Cũng thời gian này, Tô Hoài đã gặp và làm bạn với thống lý Hồng Ngài (Bắc Yên) khi đó là Mùa Chống Lầu, người này theo và giúp đỡ cách mạng rất nhiều bởi ông có tầm ảnh hưởng rất lớn với đồng bào người Mông ở đây. Và “Vợ chồng A Phủ” ra đời từ đó.
Hang A Phủ ( Thẳm Cốp ) gắn liền với tác phẩm Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài
Những thông tin này, người ta chi biết khi nhà văn Tô Hoài tiết lộ qua những bài trả lời phỏng vấn trên báo. Tuy một số tình tiết câu chuyện và nhân vật được nhà văn vay mượn, chắp nối từ nhiều con người, địa phương nhưng bối cảnh chính của Vợ chồng A Phủ vẫn được nhà văn Tô Hoài đặt chính ở xã Hồng Ngài, thuộc huyện Bắc Yên (Sơn La ngày nay).
Có lẽ đây là những điều mà rất ít người được biết, kể cả bao thế hệ học sinh đã từng được học tác phẩm nổi tiếng này…
